بررسی حکایت های تمثیلی با شخصیّت های جانوری در اللّمع فی التّصوّف ابونصر سرّاج

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشگاه آزاد اسلامی واحد ساوه

2 استاد دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران.

3 استادیار پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران

چکیده

حکایت­ها که پایه و اساس تمثیل هستند، نقش بسیار مهمی در آموزش­های صوفیّه داشته­اند. از جملۀ این حکایت­ها، حکایت­هایی است که یکی از شخصیت­های آن یک جانور است. هدف اصلی این تحقیق مشخص ساختن انواع شخصیّت­های جانوری در حکایت­های تمثیلی کتاب اللّمع است. در این تحقیق- که به روش توصیفی و تحلیلی نوشته شده- این نوع حکایت­ها در کتاب اللّمع فی التّصوّف نوشتۀ ابونصر سرّاج توسی (م 387 هـ) مورد مطالعه قرار گرفته و نشان داده شده است که سرّاج در حکایت­های تمثیلی خود، از چه نوع شخصیّت­های جانوری استفاده نموده و نوع نگاه او به عنوان یک عارف نسبت به جانوران چگونه است؟ با مطالعۀ حکایت­های کتاب اللّمع آن‌ها را می­توان به سه دستۀ کلی تقسیم نمود: 1- حکایت­های واقعی: این نوع حکایت­ها در جهان بیرون اتفاق افتاده و یا می‌تواند اتفاق افتاده باشد. 2- حکایت‌های تخیلی که زادۀ تخیّلات صوفیّه هستند. 3- حکایت­های نمادین که در آنها حیوان نقشی نمادین دارد. این نوع حکایت­ها یک رویداد درونی است و برخاسته از ناخودآگاهی عارف است. هدف اصلی از به کارگیری حکایت­ها در متون صوفیه درک و فهم بهتر مطالب عرفانی و آسان­تر شدن آموزش از طریق بیان حکایت است که البته در تمامی حکایت­ها، بی­آزاری و مهربانی صوفیه نسبت به تمام حیوانات کاملاً آشکار است.

کلیدواژه‌ها


  1. ابن بابویه، محمد بن علی، (1377)، الخصال. ترجمۀ محمد باقر کمره ای. تهران: کتابچی. چ هشتم.
  2. باخرزی، ابوالمفاخر یحیی، (1383)، اوراد الاحباب و فصوص الآداب. به کوشش ایرج افشار. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
  3. پورنامداریان، تقی، (1375)، رمز و داستان‌های رمزی در ادب فارسی. تهران: علمی و فرهنگی. چ چهارم.
  4. تقوی، محمد، (1395)، حکایت‌های حیوانات در ادب فارسی. تهران: روزنه. چ دوم.
  5. توکلی، حمیدرضا، (1391)، از اشارت‌های دریا: بوطیقای روایت در مثنوی. تهران: مروارید. چ دوم.
  6. جرجانی، عبدالقاهر، (1374)، اسرار البلاغه. تهران:‌ انتشارات دانشگاه تهران. چ چهارم.
  7. حسینی کازرونی، سید احمد، (1394)، تمثیل و ادبیات تمثیلی. فصلنامۀ تحقیقات تعلیمی و غنایی زبان و ادبیات فارسی. دوره 7. شماره 23. صص 13 – 24.
  8. حسینی، حسن، (1376)، بیدل سپهری و سبک هندی. تهران: سروش. چ دوم.
  9. داد، سیما، (1383)، فرهنگ اصطلاحات ادبی. تهران. مروارید. چ دوم.
  10. رضوانیان، قدسیه، (1389)، ساختار داستانی حکایت‌های عرفانی (کشف المحجوب، اسرارالتوحید تذکره الاولیاء). تهران: انتشارات سخن.
  11. سرّاج طوسی، ابونصر، (1380)، متن و ترجمۀ اللّمع فی التّصوّف. ترجمۀ قدرت الله خیاطیان و همکاران. کاشان: نشر فیض.
  12. ___________، (1394)، ترجمۀ اللّمع فی التّصوّف. مترجمان: قدرت الله خیاطیان و محمود خورسندی. سمنان: انتشارات دانشگاه سمنان. چ دوم.
  13. سهروردی، شهاب‌الدین یحیی، (1373)، مجموع مصنفات شیخ اشراق. ج سوم. به تصحیح و تحشیه و مقدمۀ سید حسین نصر. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. چ دوم.
  14. شفیعی کدکنی، محمدرضا، (1387)، صور خیال در شعر فارسی. تهران: آگاه. چ دوازدهم.
  15. شمیسا، سیروس، (1378)، بیان. تهران: فردوس. چ هفتم.
  16. __________، (1383)، انواع ادبی. تهران: انتشارات فردوس. چ دهم.
  17. شوالیه، ژان و آلن گربران، (1384)، فرهنگ نمادها. جلد اول. ترجمه و تحقیق سودابه فضایلی. تهران: جیحون. چ دوم.
  18. صائب، محمدعلی، (1378)، مجموعۀ رنگین گل: گزیدۀ اشعار صائب. انتخاب و توضیح محمد قهرمان. تهران: سخن. چ ششم.
  19. غلامرضایی، محمد، (1388)، سبک‌شناسی نثرهای صوفیه (از اوایل قرن پنجم تا اوایل قرن هشتم). تهران انتشارات دانشگاه شهید بهشتی.
  20. فتوحی، محمود، (1384)، تمثیل: ماهیت، اقسام، کارکرد. مجلۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تربیت معلم تهران. سال 12 و. شماره 47-49. صص 141-177.
  21. _________، (1389)، بلاغت تصویر. تهران: سخن. چ دوم.
  22. فرزاد، عبدالحسین، (1374)، لزوم بیان مسائل عرفانی در صورت قصه و تأثیر آن در علی اصغر محمدخانی، نامۀ شهیدی: جشن نامۀ استاد سید جعفر شهیدی. تهران: طرح نو. صص 483 – 495.
  23. کادن، جان آنتونی، (1386)، فرهنگ ادبیات و نقد. ترجمۀ کاظم فیروزمند. تهران: نشر شادگان. چ دوم.
  24. کزازی، جلال‌الدین، (1389)، زیباشناسی سخن پارسی (بیان). جلد اول. تهران: نشر مرکز. چ نهم.
  25. مجتهدی، کریم، (1394)، سهروردی و افکار او: تأملی در منابع فلسفه اشراق. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. چ دوم.
  26. مولوی، جلال‌الدین محمّد، (1373)، مثنوی معنوی. به کوشش توفیق سبحانی. تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
  27. یونگ، کارل گوستاو، (1383)، انسان و سمبول‌هایش. ترجمه محمود سلطانیه. تهران: جامی. چ چهارم.
  28. ____________، (1396)، ناخودآگاه جمعی و کهن الگو. ترجمۀ محمد باقر اسمعیل‌پور و فرناز گنجی، تهران: جامی.